Heelalrubriek november 2009 november 2009 Eos

Nieuws - Supernova-in-wording ontdekt
Met de Europese röntgensatelliet XMM-Newton is een witte dwergster ontdekt die binnen enkele miljoenen jaren als supernova zal ontploffen. De witte dwerg, het compacte restant van een ster die aan het einde van zijn normale bestaan is gekomen, draait om een relatief nabije ster die de aanduiding HD 49798 draagt. Uit metingen met XMM-Newton blijkt dat de dwergster 1,3 maal zo zwaar is als onze zon – ruimschoots zwaarder dan de gemiddelde witte dwerg. Die grote massa, en het feit dat de dwerg bijna vijf keer per minuut om zijn as tolt, wijst er op dat hij bezig is materie van de naburige normale ster op te slokken. Zodra de massa van de witte dwerg de kritieke waarde van 1,4 zonsmassa bereikt, zal hij als supernova exploderen. Nog een miljard nachtjes slapen...

Nieuws - Zijn er in 2015 nog zonnevlekken?
Amerikaanse zonneonderzoekers hebben ontdekt dat de magnetische veldsterkte van nieuwe zonnevlekken de afgelopen 17 jaar geleidelijk is afgenomen van 3000 gauss tot ca. 2200 gauss. Als deze trend zich voortzet, is de veldsterkte rond 2015 gedaald tot 1500 gauss – onvoldoende om het omhoog borrelen van heet gas uit het inwendige van de zon te belemmeren. Dat zou betekenen dat er rond die tijd misschien helemaal geen nieuwe zonnevlekken meer ontstaan. Volgens sommige onderzoekers staan we mogelijk aan de vooravond van een lange vlekkenloze periode, die gepaard kan gaan met een afkoeling van de aarde.

Nieuws - Andromedastelsel rukt buren uiteen
Langbelichte foto’s hebben uitgewezen dat het Andromedastelsel nabijgelegen dwergstelseltjes uiteen heeft gerukt en vervolgens grotendeels heeft opgeslokt. Ook het naburige Driehoekstelsel (M33) valt langzaam maar zeker ten prooi aan de getijdenkrachten van Andromeda.

Foto van de maand - Roze en blauwe kraamkamer
De Trifid-nevel is een van de meest fotogenieke nevels aan de sterrenhemel. Hij bevindt zich op een afstand van een paar duizend lichtjaar in het sterrenbeeld Boogschutter. Hij dankt zijn naam aan de drie donkere stofbanden die de nevel lijken te doorsnijden. De roze nevelflarden zijn ijle wolken van gloeiend waterstofgas waaruit nieuwe sterren ontstaan; de blauwe nevel is een zogeheten reflectienevel: stofdeeltjes weerkaatsen het licht van de hete ster linksboven op de foto. De opname is gemaakt met de Wide Field Imager van de Europese 2,2-meter telescoop op La Silla.

Astrolink - Foto-atlas van Mars
Planeetonderzoekers van het Lunar and Planetary Laboratory van de Universiteit van Arizona, waar de HiRISE-camera van de Amerikaanse Mars Reconnaissance Orbiter is ontwikkeld, hebben duizenden nieuwe detailrijke foto’s van het Marsoppervlak vrijgegeven die met deze hogeresolutiecamera zijn gemaakt. De foto’s tonen een enorme verscheidenheid aan geologische structuren, waaronder duinenvelden, stromingspatronen, kraters en gesteentelagen. Op de opnamen – langgerekte strips met een breedte van ca. 6 kilometer – zijn details van ongeveer een meter groot zichtbaar.

Planeten
Mercurius is deze maand niet te zien. De kleine planeet beweegt op 5 november achter de zon langs, gezien vanaf de aarde. Pas in december verschijnt hij weer aan de avondhemel.
Venus wordt in de loop van de maand snel slechter zichtbaar. Begin november komt hij nog ruim anderhalf uur voor de zon op, maar halverwege de maand verdwijnt de planeet in de ochtendschemering.
Mars is een opvallende oranjerode ster in het sterrenbeeld Kreeft. Hij komt in de tweede helft van de avond op in het oosten, en prijkt vroeg in de ochtend hoog aan de zuidelijke hemel.
Jupiter is aan het begin van de avond zichtbaar als een zeer opvallende ‘ster’ boven de zuidelijke horizon. Rond middernacht gaat hij onder in het zuidwesten. Op 23 november is er een mooie samenstand met de maan te zien.
Saturnus is een redelijk opvallend hemellichaam in het westelijk deel van het sterrenbeeld Maagd. Hij is alleen het laatste deel van de nacht zichtbaar; als de dag aanbreekt staat hij vrij hoog in het zuidoosten.

Kalender

• zondag 1 De planeet Mars staat vandaag en morgen vlak bij de open sterrenhoop de Krib (Praesepe) in het sterrenbeeld Kreeft. Met een verrekijker zijn de sterren in de sterrenhoop zichtbaar. Kijk rond 06.00 uur, hoog in het zuidzuidoosten.


• maandag 2 Volle Maan (20.14 uur).


• woensdag 4 De maan staat vanavond in het sterrenbeeld Stier en vormt een rechthoekige driehoek met de hoofdster Aldebaran (rechtsonder de maan) en het Zevengesternte (rechtsboven de maan). Kijk rond 21.00 uur in het oosten.


• vrijdag 6 Maximum van de Tauriden, een meteorenzwerm met het vluchtpunt in het sterrenbeeld Stier.


• zaterdag 7 Rond 22.00 uur zie je de sterren Castor en Pollux linksboven de opkomende maan, in het oostnoordoosten.


• zondag 8 ’s Morgens rond 06.00 uur staat de maan zeer hoog boven de zuidelijke horizon. Links van de maan is de planeet Mars zichtbaar; rechtsboven de maan staan de sterren Castor en Pollux in het sterrenbeeld Tweelingen.


• zondag 8 De planeet Mars is om 23.30 uur pal links van de opkomende maan te zien, laag in het oostnoordoosten.


• maandag 9 Laatste Kwartier (16.56 uur). ’s Morgens vroeg, rond 06.00 uur, zie je de maan zeer hoog in het zuiden staan, met pal daarboven de planeet Mars.


• dinsdag 10 De ster Regulus in de Leeuw staat vanmorgen links van de maan. Bekijk het tweetal tussen 06.00 en 06.30 uur, hoog in het zuidzuidoosten.


• donderdag 12 Rond 06.30 uur zie je vrij hoog in het zuidoosten de afnemende maan, met links daarvan de planeet Saturnus.


• vrijdag 13 Vanmorgen staat Saturnus een flink stuk boven de maan, aan de zuidoostelijke ochtendhemel. Kijk tussen 06.00 en 06.30 uur.


• zaterdag 14 Laag in het zuidoosten zie je rond 06.30 uur de smalle maansikkel, met links daarvan de ster Spica in het sterrenbeeld Maagd.


• maandag 16 Nieuwe Maan (20.14 uur).


• dinsdag 17 Vannacht is het maximum van de Leoniden, een beroemde meteorenzwerm met het vluchtpunt in het sterrenbeeld. De meeste ‘vallende sterren’ zijn na middernacht zichtbaar.


• maandag 23 Vanavond is linksonder de bijna-halfverlichte maan de planeet Jupiter te zien. Kijk vanaf 18.00 uur, wanneer de twee hemellichamen in het zuiden staan. Rond 22.30 uur verdwijnen ze in het westzuidwesten onder de horizon.


• dinsdag 24 Eerste Kwartier (22.39 uur). Een flink stuk rechtsonder de halfverlichte maan schittert de heldere reuzenplaneet Jupiter.


• maandag 30 Vandaag is het precies vierhonderd jaar geleden dat Galileo Galilei zijn zelfgebouwde telescoop op de maan richtte. Hij ontdekte bergen en kraters. Een eenvoudige verrekijker laat al meer zien dan de telescopen van Galilei.

Sterrenhemel
Boven je hoofd Cassiopeia staat deze maand precies boven je hoofd. Sta je met je gezicht naar het zuiden, dan heeft het sterrenbeeld de vorm van een hoofdletter W. Kijk je richting noorden, dan is het een M.
In het oosten De wintersterrenhemel is terug boven de oostelijke horizon. Orion is net opgekomen; daarboven bevinden zich de Stier en de Voerman, met de heldere sterren Aldebaran en Capella. Links van Orion, in het oostnoordoosten, staan Castor en Pollux in de Tweelingen, exact boven elkaar. Dicht bij het zenit is de gebogen vorm van Perseus te vinden.
In het zuiden Boven de zuidelijke horizon bevinden zich weinig opvallende sterrenbeelden. Hoog aan de hemel staat de Ram, met rechts daarvan Andromeda en Pegasus. Linksonder het Herfstvierkant is het V-vormige sterrenbeeld Vissen te vinden, met daar weer onder de moeilijk herkenbare Walvis. De Waterman daalt af naar het zuidwesten.
In het westen Laag in het westzuidwesten verdwijnt de planeet Jupiter onder de horizon. De Zomerdriehoek ligt scheef in het westen; de kruisvorm van het sterrenbeeld Zwaan, met de heldere ster Deneb, staat netjes rechtop, en ook de Melkweg staat steil op de westelijke horizon. Probeer op een donkere herfstnacht het kleine sterrenbeeldje Dolfijn eens te vinden.
In het noorden De Grote Beer begint aan zijn klim omhoog, maar staat nog steeds laag in het noorden. Rechts van de Steelpan kun je op een donkere nacht eens op zoek naar het zwakke sterrenbeeld Lynx, dat loodrecht op de horizon staat. En probeer in het gebied tussen de Poolster, Deneb en Cassiopeia eens de karakteristieke huisvorm van het sterrenbeeld Cepheus te vinden.

© Govert Schilling

Links: